bat polska - Historia tytoniu

Jedna z pierwszych linii produkcyjnych

„Spotkaliśmy człowieka płynącego canoe z Santa Maria do Fernandia. Miał przy sobie… kilka suchych liści, które są w cenie wśród tubylców, bowiem pewną ich ilość dostarczono mi do San Salwador”.
Dziennik Krzysztofa Kolumba, 15 października 1492 roku.

„Jest pewne zioło, które sieje się oddzielnie, a które lokalni mieszkańcy nazywają Uppowoc. W Indiach Zachodnich znane jest pod różnymi nazwami, zależnie od miejsca i kraju, w jakim rośnie i jest używane: Hiszpanie nazywają je Tabacco”.
Thomas Hariot, „Krótka i jakże prawdziwa historia nowo odkrytej Wirginii”, 1588 rok.

Ludzie palą tytoń już od niemal trzech tysięcy lat. Krzysztof Kolumb odkrył go lądując w 1492 roku w Ameryce. Na podstawie płaskorzeźb znalezionych w świątyniach można wnioskować, że w Ameryce Środkowej tytoń palono na tysiąc lat przed naszą erą.

Odkąd przywędrował do Europy pod koniec XV wieku, tytoń podzielił opinię publiczną, wywoływał i wywołuje kontrowersje, będąc jednocześnie źródłem znacznych dochodów państw dzięki płaconym podatkom. Ledwie się zadomowił na Starym Kontynencie, a już zaczęto go opisywać jako „ohydny obyczaj skłaniający do wielu nadużyć”, „ucztę szatana” albo też „boskie zioło” czy „róg obfitości z ziemskimi przyjemnościami”. Od czasu do czasu tytoń popadał w niełaskę władców, stawał się obiektem mody, badań medycznych, przemytu, sporów handlowych czy zakazów.

Poniżej przedstawiamy pokrótce długą i fascynującą historię tytoniu, który przetrwał mimo przeciwności i który dzisiaj pali ponad miliard dorosłych konsumentów na całym świecie.

1000 p.n.e.

Starożytne płaskorzeźby w świątyniach Majów przedstawiają kapłanów palących fajkę. Liście tytoniu znajdują coraz szersze zastosowanie w medycynie jako lekarstwo przykładne do ran w celu zmniejszenia bólu. W czasach późniejszych Aztekowie uważają wdychanie dymu tytoniowego za jeden z rytuałów religijnych. Pojawiają się dwie kasty palaczy: osoby palące fajkę na dworze Montezumy oraz, stojący niżej w hierarchii, palacze prymitywnych cygar zwijanych z liści tytoniu.

470 - 630

Plemiona Majów rozprzestrzeniają się w różnych kierunkach, a wraz z nimi także tytoń. W ten sposób dociera on na południe – na kontynent Ameryki Południowej – gdzie najpierw zawija się go w liście kukurydzy lub palmy, a potem pali.

Tytoń trafia też do Ameryki Północnej, gdzie w rejonie rzeki Missisipi zaczynają go używać rdzenni Amerykanie. Tam też pali się tytoń w fajkach zrobionych z gliny, marmuru czy szczypców homara. Niektóre fajki o dwóch cybuchach służą do inhalacji przez nozdrza. Bardzo powszechne staje się żucie tytoniu, zwłaszcza w Ameryce Południowej, gdzie liście miesza się z limonami.

1492

Na jednej z wysp Bahama, którą Krzysztof Kolumb nazwał San Salwador, tubylcy z plemienia Arawaków oferują mu suszone liście. Nie zdając sobie sprawy, jak bardzo są cenne, podróżnik je lekceważy. Miesiąc później, w drodze powrotnej ze swej wyprawy w głąb Kuby, Rodrigo de Jerez oraz Luis Torres napotykają tubylców wdychających dym z palących się suchych liści tytoniu za pomocą wydrążonego kawałka trzciny w kształcie litery Y, które nazywają „ tobago” lub „tobaca”. Rodrigo Jereza uważa się za pierwszego palacza tytoniu spoza obu Ameryk.

Po powrocie do rodzinnego miasteczka Ayamonte w Hiszpanii Jerez zostaje oskarżony przez Świętą Inkwizycję o „zadawanie się z diabłem”, kiedy z jego ust wydobywa się dym. Zostaje na siedem lat wtrącony do więzienia. W chwili, gdy je opuszcza, palenie staje się przyjętym w Hiszpanii zwyczajem. Można powiedzieć, że historia Jereza zapowiada kontrowersje, jakie w przyszłości wzbudzać będzie tytoń.

1518

Kiedy odkrywca Juan de Grijalva ląduje na Jukatanie w Meksyku, widzi tubylców palących liście tytoniu. Rok później konkwistador Cortez spotyka w stolicy Meksyku Azteków palących aromatyczne liście tytoniu.

1526

W swych „Dziejach Indii Zachodnich” Fernandez de Oviedo y Valdes pisze: „Do wielu złych obyczajów Indian można także zaliczyć jeden, który jest szczególnie szkodliwy, a polega na wdychaniu pewnego rodzaju dymu, który nazywają tobacco. Trudno mi doprawdy zrozumieć, jaką przyjemność mogą im przynosić tego rodzaju praktyki”.

1561

Jean Nicot, francuski ambasador w Lizbonie, zaleca tytoń swojej królewskiej patronce, Katarzynie Medycejskiej, która cierpi na uporczywe migreny. Tabaka wywołuje kichanie, które przynosi ulgę, co choć zdumiewa jej służbę, daje jednak początek nowej modzie. By uhonorować Nicota, rodzajowi botanicznego tytoniu zostanie później nadana nazwa Nicotiana.

1570

Konkwistadorzy sprowadzają tytoń do Hiszpanii, gdzie staje się przedmiotem luksusowym, dostępnym dla ludzi bogatych. Kiedy jednak żebracy zaczynają zbierać niedopałki cygar rzucane na bruk, mieląc je i zawijając w papier, staje się znany pod nazwa cigarrillos, czyli małe cygara.

Król hiszpański Filip II zastanawia się nad medycznymi właściwościami tytoniu, jednak nie po to, by leczyć swoich poddanych, lecz w celach komercyjnych. Zleca lekarzowi nadwornemu Francisco Hernandezowi przeprowadzenie badań nad leczniczymi właściwościami tej rośliny.

1571

Nicolò Monardes, znany lekarz z Uniwersytetu w Sewilli, zaleca tytoń jako lek na ponad dwadzieścia różnych dolegliwości, w tym ból zęba czy astmę. Dziś trudno byłoby się z nim zgodzić!

1573

Sir Francis Drake wraca ze swej wyprawy do Ameryki z ładunkiem tytoniu, który dziś uważa się za pierwszą „dostawę” do Wielkiej Brytanii.

1592

W setną rocznicę wyprawy Kolumba tytoń uprawia się w Belgii, Hiszpanii, Włoszech, Szwajcarii i Anglii. Na przełomie wieków plantacje tytoniu znajdują się już na Filipinach, w Indiach, na Jawie, w Japonii, Zachodniej Afryce i Chinach. Stamtąd tytoń dzięki kupcom trafia do Mongolii i na Syberię.

1603

Do śmierci królowej Elżbiety I Anglia staje się najbogatszym krajem Europy, częściowo dzięki dominującej roli, jaką odgrywa w handlu tytoniem. Pobiera bowiem podatek w wysokości 2 pensów za każdy funt tytoniu.

Król Jakub I ogłasza swoją „Ripostę na tytoń”, która jest pierwszą polemiką ze zwyczajem palenia tytoniu. Jednak krytyka wyrażona w tej publikacji nie przeszkadza królowi w 40-krotnym podwyższeniu cła oraz podatku nałożonego jeszcze przez królową Elżbietę do 6/10 pensów za funt wagi. Rośnie spożycie tytoniu z powodu coraz bardziej powszechnego przekonania, że jego liście chronią przed zarazą.

1606

Król hiszpański Filip III wydaje dekret, na mocy którego tytoń można uprawiać jedynie w koloniach hiszpańskich. Cudzoziemcom grozi kara śmierci za uprawianie tytoniu.

1614

Jakub I przyznaje dwóm kupcom wyłączne prawo importu tytoniu w zamian za opłatę w wysokości 3,5 tys. funtów za pierwszy rok, oraz 7 tys. funtów za każdy kolejny rok następnej dekady.

1619

Import tytoniu ze Stanów Zjednoczonych do Europy wynosi 20 000 mln funtów, a pod koniec XVII wieku liczba ta wzrasta do 22 mln funtow. Król Jakub I zakazuje uprawy tytoniu w kraju, wprowadzając monopol królewski.

1623

W czasach Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego Cesarz Ferdynand III wprowadza zakaz „picia tytoniu” pod karą grzywny, lecz mimo to zwyczaj palenia tytoniu trwa nadal.

1624

Papież Urban VIII zakazuje używania tabaki, twierdząc, że wywołuje stan bliski „ekstazie seksualnej”. Król Jakub I ogłasza dekret, na mocy którego cały tytoń ma trafiać do Anglii za pośrednictwem portu w Londynie. W efekcie rośnie przemyt, co prowadzi do znacznych strat z tytułu nieopłaconego cła. Rząd brytyjski decyduje się na zwiększenie liczby portów, w których można rozładowywać tytoń.

1629

Za radą swego ministra, Kardynała Richelieu, król Francji Ludwik XIII nakłada podatek w wysokości 30 soli na każdy funt tytoniu. Dwieście lat później Napoleon III stwierdza: „Ten nałóg przynosi sto milionów franków rocznie z tytułu płaconych podatków. Na pewno z miejsca bym go zabronił, pod warunkiem że wskażecie cnotę, która potrafi przynieść podobnej wysokości dochody”. Monopol rządu wprowadzony w branży tytoniowej jest tak lukratywny, że w niektórych krajach Europy utrzymuje się aż do końca dwudziestego wieku.

1633

Turecki sułtan Murad IV zabrania palenia tytoniu pod karą śmierci. Każe także zniszczyć kawiarnie w Konstantynopolu i konfiskuje majątki straconych palaczy.

1640

Car rosyjski Michał ogłasza, że palenie to grzech śmiertelny. Aresztowani palacze są karani chłostą lub rozcina się im wargi. Pewien podróżnik, który w roku 1643 odwiedza Moskwę, opowiada, że „skazani za zażywanie tabaki, zarówno mężczyźni, jak i kobiety, mogą spodziewać się odcięcia nosów”.

1699

Nadworny lekarz Ludwika XIV – Fagon – wyraża taki oto pogląd: „Otwierając swą tabakierę, nie wiedział li przecie, iż otwiera puszkę Pandory, z której wyskoczą tysiące bolączek, jedna gorsza od drugiej”. Powiada się, że Ludwik XIV nienawidził tytoniu, ale nie zakazał jego używania, bo oznaczałoby to pozbawienie się wpływów z królewskiego monopolu.

Wiek XVIII

Wprowadza się coraz więcej barier protekcjonistycznych, zwłaszcza na wschodzie Stanów Zjednoczonych, by w ten sposób bronić interesów Korony Angielskiej.

1725

Zgodnie z obowiązująca modą, Papież Benedykt XIII zezwala na zażywanie tabaki w Bazylice Św. Piotra, w ten sposób znosząc zakaz wprowadzony 75 lat wcześniej przez Innocentego X.

1800

Brytyjscy i francuscy żołnierze, walczący w Hiszpanii z wojskami Napoleona, wracając do domu, przywożą cygara. Popularność cygar rośnie w szybkim tempie.

1820

W brytyjskiej Izbie Gmin powstaje „palarnia”.

1827

Rośnie konsumpcja cygar w związku z wynalezieniem powlekanej fosforem zapałki, którą zapala się poprzez tarcie.

1846-48

Wojna w Meksyku przyczynia się do znacznego wzrostu popularności cygar. Palą je żołnierze, by w ten sposób zwalczyć zmęczenie i głód. Preferują ciemniejszy tytoń pochodzący z południa.

1850

W Stanach Zjednoczonych tytoń staje się obiektem zainteresowania ruchu nawołującego do zachowania umiaru. Pastor George Trask, były palacz tytoniu, zakłada Amerykańskie Towarzystwo Antytytoniowe, w którym pełni funkcję prezesa, wiceprezesa, sekretarza, skarbnika i rewidenta.

1868

Koleje angielskie wprowadzają przedziały dla palących.

1881

James Albert Bonsack, mieszkaniec stanu Wirginia, wymyśla maszynę, która jest w stanie wyprodukować 120 tys. papierosów dziennie, zastępującą pracę 40 robotników. James „Buck” Duke, który 21 lat później zostanie pierwszym Prezesem British American Tobacco, kupuje dwie takie maszyny. Jego rodzinna firma, zajmująca się produkcją tytoniu, przestawia się na wytwarzanie papierosów.

1890

W Stanach Zjednoczonych 26 stanów wprowadza zakaz sprzedaży papierosów niepełnoletnim.

1899

Lucy Page Gaston, nauczycielka i dziennikarka z Illinois, a zarazem członkini Kobiecej Chrześcijańskiej Unii Umiarkowania, zakłada w Chicago Ligę Przeciwko Paleniu Papierosów.

1900

Liga Przeciwko Paleniu Papierosów publikuje pamflet, który mówi o współzależności między paleniem a chorobą mózgu.

1902

Brytyjska Imperial Tobacco Company oraz działająca w Stanach Zjednoczonych American Tobacco Company postanawiają zakończyć wojnę handlową i powołać do życia joint venture o nazwie British American Tobacco Company Ltd. James B. Duke staje na czele tego przedsięwzięcia jako pierwszy Prezes spółki.

1908

Władze Nowego Jorku zakazują kobietom palenia w miejscach publicznych. Dwa tygodnie później Katie Mulcahey zostaje aresztowana za złamanie tego zakazu. Prowadzona do aresztu oświadcza: „Żaden mężczyzna nie będzie mi mówił, co mam robić”. Palenie papierosów często postrzegane jest jako przejaw kobiecej emancypacji.

1917

Generał John J. Pershing, głównodowodzący amerykańskimi siłami zbrojnymi we Francji w czasie I wojny światowej, ogłasza, że tytoń jest „niezbędną częścią codziennej żołnierskiej racji”. W Europie żołnierze „zabijają czas”, paląc papierosy, które działają uspokajająco na ich skołatane nerwy. Z powodu popularności, jaką cieszą się papierosy wśród żołnierzy, zaczyna się je utożsamiać z patriotyzmem.

1921

W Polsce uprawia się tytoń na obszarze 400 hektarów. Plantator jest w stanie zebrać 4,2 kwintala tytoniu z 1 hektara uprawy. W tym samym roku amerykański stan Idaho zakazuje sprzedaży papierosów.

1925

Mimo różnych zakazów rośnie sprzedaż papierosów. Gazeta „The American Mercury” donosi: „Im ostrzej się zabrania palenia papierosów, tym bardziej rośnie ich popularność”.

1935

W powiecie augustowskim tytoń uprawiany jest przez 552 plantatorów na obszarze ponad 266 hektarów. Zbierają ponad 509 ton liści. Dla porównania w powiecie suwalskim jest 7 plantatorów, którzy uprawiają tytoń na obszarze 1,92 hektara, zbierając blisko 3 tony liści.

1938

W Polsce uprawia się tytoń na obszarze 8 tys. hektarów. Plantator (w tym czasie jest ich już w naszym kraju ponad 35 tys.) zbiera do 18,4 kwintala z 1 hektara uprawy. Średni dochód z hektara to 1,8 tys. zł.

1941

Prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin D. Roosevelt ogłasza podczas II wojny światowej, że tytoń jest uprawą chronioną. Jego żona, Eleanor, znana jest jako „pierwsza dama, która pali w miejscach publicznych”.

1945

Podczas II wojny światowej rośnie popularność palenia papierosów. W połowie kolejnej dekady w Stanach Zjednoczonych pali ponad jedna czwarta kobiet i ponad połowa mężczyzn.

1952

Dwaj brytyjscy naukowcy, Richard Doll i A. Bradford Hill, publikują wyniki czteroletnich badań, w trakcie których porównywali 1465 pacjentów chorych na raka płuc z podobną liczbą pacjentów cierpiących na inne choroby. Chorzy dobrani są według wieku, płci i regionu, w jakim mieszkali. Badacze dochodzą do wniosku, że istnieje większe prawdopodobieństwo, że na raka płuc zachorują osoby palące papierosy, a jeszcze większe, że będą to osoby palące dużo papierosów.

Lata 60.

Pojawiają się pierwsze ostrzeżenia, że palenie zagraża zdrowiu.

1964

Naczelny lekarz Stanów Zjednoczonych publikuje 387-stronicowy raport, który stwierdza m.in.: „Palenie papierosów stanowi zagrożenie dla zdrowia, które jest na tyle poważne w Stanach Zjednoczonych, że uzasadnia podjęcie odpowiednich działań”. Wprowadza się pierwszy zakaz palenia w audytorium Departamentu Stanu.

1967

W Polsce tytoń uprawia ponad 185 tys. plantatorów. Średni dochód z 1 hektara to 61,4 tys. zł.

Lata 80.

Przemysł tytoniowy jest coraz bardziej obciążany fiskalnie – opodatkowanie papierosów rośnie w wielu krajach o 85 i więcej procent. W regionie mazurskim ma miejsce rekordowy skup liści tytoniowych w ramach kampanii 1983/1984: plantatorzy sprzedają ogółem 17,3 tys. ton.

Lata 90.

W nagłówkach gazet dominuje tematyka spraw sądowych, jakie toczą się przeciwko firmom tytoniowym. W Stanach Zjednoczonych, pięć lat po wytoczeniu pierwszej sprawy sądowej, najwięksi amerykańscy producenci papierosów podpisują z Prokuratorami Generalnymi 46 stanów tzw. Porozumienie Główne dotyczące ugody między stronami. Na jego mocy firmy tytoniowe mają wypłacić władzom stanowym ponad 200 miliardów dolarów w okresie 25 lat w ramach rozliczenia zasądzonych kwot na poczet zwrotu kosztów leczenia chorych palaczy. Ugoda przywraca poczucie stabilności w branży tytoniowej i pozwala skupić uwagę na prowadzonej działalności.

Po roku 2000

Światowa Organizacja Zdrowia przyjmuje Ramową Konwencję w Sprawie Kontroli Wyrobów Tytoniowych, która nawołuje do wprowadzenia ograniczeń reklamy papierosów i sponsoringu, nowych standardów oznaczania opakowań oraz kontroli powietrza wewnątrz pomieszczeń, a także do wzmocnienia działań przeciw przemytowi papierosów.

Firmy tytoniowe współpracują z rządami państw w celu ograniczenia przemytu. Bardziej restrykcyjnie przepisy dotyczące palenia w miejscach publicznych są wprowadzane w kolejnych krajach. British American Tobacco rozpoczyna prace nad produkcją uzasadnionych z komercyjnego punktu widzenia i akceptowanych przez konsumentów wyrobów o mniejszym ryzyku dla zdrowia.